Khoảng 18h15 tối Chủ nhật 1/11, một khối sáng trắng kéo theo vệt xanh lục vụt ngang bầu trời miền Bắc và được camera an ninh, camera hành trình của người dân ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Sơn La cùng ghi lại. Có clip cho thấy vệt sáng hiện trên khung hình khoảng 15 giây. Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), nhận định nhiều khả năng đây là một sao băng đặc biệt sáng, thứ giới thiên văn gọi là quả cầu lửa (fireball). Đến sáng 3/11 vẫn chưa có kết luận chính thức từ cơ quan nào.
Thời điểm này trùng với mùa mưa sao băng Taurids, trận mưa nổi tiếng vì hay sinh ra quả cầu lửa, và đỉnh của nhánh Nam Taurids rơi vào đêm 4 rạng sáng 5/11. Bài dưới đây gom lại những gì đã biết về vệt sáng tối 1/11, cách tự phân biệt sao băng với vệ tinh hay mảnh tên lửa rơi, lý do nó có màu xanh, và lịch ngắm Taurids từ Việt Nam trong tuần này.
Những đoạn clip lan trên mạng xã hội từ tối 1/11 tới sáng 2/11 khá giống nhau: một điểm sáng trắng ở đầu, phía sau là vệt màu xanh lá hoặc xanh lam, trôi xiên qua bầu trời rồi tắt. Một clip quay từ cao tốc Hà Nội - Hải Phòng cho thấy vệt sáng xanh phía trên các tòa nhà. Một clip khác từ camera của một hộ dân ở khu vực tỉnh Thái Bình (cũ) ghi được vệt sáng lấp ló giữa các đám mây, kéo dài khoảng 15 giây. Báo Thanh Niên dẫn thêm các điểm quan sát ở Quảng Ninh, Lục Ngạn và Sơn La.
Khoảng cách giữa các điểm ghi hình nói lên nhiều điều. Sơn La và Quảng Ninh cách nhau vài trăm kilomet theo đường chim bay, nên vật thể phải ở rất cao và rất sáng thì cả hai nơi mới cùng thấy. Đó là đặc điểm của sao băng cỡ lớn bốc cháy ở độ cao hàng chục kilomet, cao hơn nhiều so với tầng mây. Việc trong clip vệt sáng "lẩn sau mây" chỉ là hiệu ứng phối cảnh từ mặt đất.
Ông Sơn nói với VTC News rằng các quả cầu lửa xảy ra hằng ngày trên khắp Trái Đất, chỉ là phần lớn rơi trên biển, vùng không người hoặc vào ban ngày nên ít khi được quay lại. Hội Sao băng Hoa Kỳ (American Meteor Society, AMS) cũng ước tính mỗi ngày có vài nghìn sao băng đạt độ sáng cỡ fireball đi vào khí quyển. Đa số cháy hết trước khi chạm đất, và tới nay chưa có thông tin nào về mảnh vật chất rơi xuống mặt đất sau vụ tối 1/11.
Giả thuyết được nhiều chuyên gia ủng hộ nhất là sao băng sáng. Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho rằng vật thể có kích thước lớn bất thường so với hạt bụi thông thường, nên vừa sáng nổi bật vừa tồn tại lâu hơn. Ông cũng bác ý kiến đây là sao chổi: sao chổi cách Trái Đất hàng triệu tới hàng trăm triệu kilomet, chuyển động biểu kiến chậm tới mức mắt thường không nhận ra, không thể vụt qua trong vài giây.
Giả thuyết thứ hai là vệ tinh nhân tạo hoặc tầng tên lửa cũ rơi trở lại khí quyển. Ông Nguyễn Anh Tuấn, cựu chủ nhiệm Câu lạc bộ Thiên văn nghiệp dư TP.HCM (HAAC), nói với Thanh Niên rằng không loại trừ khả năng này, nhưng "màu xanh lá của thiên thể" khiến ông nghiêng về thiên thạch. Ông Vũ Thế Hoàng, chủ nhiệm CLB Thiên văn Hà Nội (HAS), cũng nêu cả hai khả năng là mảnh thiên thạch hoặc mảnh vỡ vệ tinh, và nói rõ vì không trực tiếp thấy nên chưa khẳng định được. Phía ông Sơn cho rằng giả thuyết vệ tinh ít cơ sở, vì các vật thể nhân tạo sắp rơi khỏi quỹ đạo thường được các cơ quan vũ trụ theo dõi và tính trước thời điểm, còn lần này chưa có cảnh báo nào.
Giả thuyết thứ ba gắn với mưa sao băng Nam Taurids đang hoạt động. Ông Sơn thận trọng ở điểm này: trùng thời gian chưa đủ để khẳng định vật thể thuộc dòng Taurids, muốn biết chắc phải dựng lại quỹ đạo từ nhiều camera. Có một chi tiết nhỏ có thể kiểm tra: tính theo vị trí sao, điểm phát xạ của Nam Taurids vừa mọc ở chân trời phía đông Hà Nội lúc khoảng 18h06 tối 1/11. Sao băng xuất phát từ một điểm phát xạ sát chân trời thường bay gần như nằm ngang, vệt rất dài và trông chậm (giới quan sát gọi là earthgrazer). Đó mới chỉ là một khả năng phù hợp với hình ảnh, chưa phải bằng chứng.
Ba thứ này nhìn thoáng qua đều là "chấm sáng di chuyển", nhưng thời lượng, tốc độ và cách chúng tắt khác nhau khá rõ. Phần lớn sao băng thông thường chỉ lóe lên dưới một giây. Một quả cầu lửa, theo định nghĩa của AMS là sao băng sáng hơn sao Kim, thường kéo dài vài giây, đôi khi lâu hơn nếu nó đi vào khí quyển ở góc thấp hoặc ở rất xa người quan sát. Thiên thạch đi vào khí quyển với vận tốc từ khoảng 11 tới 72 km/s, nên dù trông có vẻ chậm khi ở xa, nó vẫn nhanh gấp hàng chục lần máy bay.
Vệ tinh đang bay trên quỹ đạo thì khác hẳn: một chấm sáng đều, không có đuôi, trôi chậm và đều tay qua bầu trời trong vài phút, đôi khi mờ dần rồi biến mất khi đi vào bóng Trái Đất. Chuỗi vệ tinh Starlink mới phóng trông như một đoàn chấm sáng nối đuôi nhau, cũng không có vệt cháy.
Mảnh vệ tinh hay tầng tên lửa rơi lại khí quyển là trường hợp dễ nhầm nhất với quả cầu lửa. Dấu hiệu thường gặp là vật thể chậm hơn sao băng, kéo dài từ vài chục giây tới hơn một phút, vỡ thành nhiều mảnh sáng bay nối đuôi nhau như một đoàn, và thường mang màu vàng cam của kim loại cháy. Vụ tối 1/11 có thời lượng dài so với sao băng thường, nhưng các clip cho thấy một khối sáng chính với đuôi xanh lục chứ không phải chuỗi mảnh rời, nên nghiêng về thiên thạch nhiều hơn.
Cũng cần nhớ màu trong clip điện thoại hay camera an ninh không phản ánh chính xác màu thật. Cảm biến camera giá rẻ có cân bằng trắng riêng, cộng thêm hiện tượng lưu ảnh trên võng mạc khi nhìn bằng mắt, nên các chuyên gia đều nhắc phải có phổ ánh sáng mới kết luận được thành phần vật thể.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Ánh sáng của sao băng không đến từ "ma sát" đơn thuần. Khi thiên thể nhỏ lao vào khí quyển ở tốc độ hàng chục km/s, không khí phía trước bị nén và nung nóng dữ dội, bề mặt vật thể bốc hơi từng lớp. Ánh sáng ta thấy là tổng hợp từ kim loại bị hóa hơi và các phân tử khí quyển bị kích thích. Mỗi nguyên tố phát sáng ở vài bước sóng riêng, nên màu sao băng gợi ý nó làm từ gì.
Theo AMS, nickel bốc hơi cho ánh sáng xanh lục, natri cho màu vàng cam, magiê cho màu trắng xanh. Sắt cho màu vàng, canxi có vạch phát xạ thiên về tím. Ngoài thành phần của thiên thạch, chính khí quyển cũng góp màu: nguyên tử oxy ở độ cao lớn khi bị kích thích phát ra vạch xanh lục, cùng vạch tạo nên màu xanh quen thuộc của cực quang. Vì thế quả cầu lửa ghi được trên thế giới rất hay có sắc xanh, như vụ quả cầu lửa xanh lục bay qua bầu trời Thái Lan năm 2015 từng gây xôn xao khu vực.
Hiện tượng đổi màu trong lúc bay (trắng ở đầu, xanh ở đuôi, đôi khi ngả cam cuối hành trình) cũng có lý do. Vật thể bị bào mòn theo từng lớp, càng xuống tầng khí quyển dày thì nhiệt độ và kiểu kích thích khí thay đổi, nếu vỡ ra thì độ sáng còn nhảy thêm vài nấc.
Taurids gồm hai nhánh. Nam Taurids sinh ra từ bụi của sao chổi 2P/Encke, hoạt động khoảng từ 20/9 tới 20/11, đỉnh chính đêm 4 rạng sáng 5/11. Bắc Taurids, có nguồn gốc liên quan tới tiểu hành tinh 2004 TG10 (được cho là mảnh tách ra từ họ Encke), hoạt động khoảng 20/10 tới 10/12 với đỉnh quanh đêm 11-12/11. Một số lịch như EarthSky ghi đỉnh Bắc Taurids sớm hơn, quanh 9/11. Hai nhánh có đỉnh rất rộng, nên cả nửa đầu tháng 11 đều đáng ngắm.
Đừng kỳ vọng "mưa" theo nghĩa đen. Mỗi nhánh chỉ cho khoảng 5 sao băng mỗi giờ dưới bầu trời tối hoàn toàn, ít hơn nhiều so với Geminids hay Perseids. Bù lại, Taurids mang nhiều hạt lớn cỡ viên sỏi, bay tương đối chậm, nên tỷ lệ quả cầu lửa cao hơn mặt bằng chung. Vì đỉnh rơi gần 31/10, người phương Tây gọi chúng là "Halloween fireballs". EarthSky cho biết những năm bình thường chỉ khoảng 1% sao băng Taurids là quả cầu lửa, còn các năm Trái Đất đi qua "đám" hạt dày đặc mới có đợt quả cầu lửa dồn dập. Năm 2026 không nằm trong dự báo đó, đợt kế tiếp được tính vào năm 2032.
Điểm phát xạ của Taurids nằm trong chòm Kim Ngưu, gần ngôi sao đỏ cam sáng Aldebaran (sao Tất). Ở Hà Nội, Aldebaran mọc ở chân trời phía đông lúc khoảng 19h10 và lên cao nhất trên đỉnh đầu vào khoảng 1h30-1h40 sáng. Càng về khuya điểm phát xạ càng cao, sao băng càng nhiều, nên khung giờ tốt nhất là từ khoảng 22h tới 2h sáng. Nhìn thẳng vào Kim Ngưu không phải cách hay; sao băng có thể xuất hiện ở bất cứ đâu trên bầu trời, chỉ là vệt của chúng khi kéo ngược lại sẽ chụm về phía chòm sao này.
Mặt Trăng năm nay khá chiều người xem. Tối nay 3/11, trăng khuyết cuối tháng sáng khoảng 30% và chỉ mọc lúc khoảng 1h20 sáng 4/11. Đêm đỉnh 4 rạng sáng 5/11, trăng còn khoảng 20% và mọc lúc khoảng 2h15. Nghĩa là từ lúc trời tối tới quá nửa đêm, bầu trời không bị ánh trăng làm nhạt. Với Bắc Taurids, trăng non rơi vào 9/11, nên đêm 11-12/11 gần như tối hoàn toàn.
Thời tiết mới là biến số lớn. Miền Bắc đang vào đợt chuyển lạnh đầu mùa, trời có thể nhiều mây, nên hãy xem dự báo mây theo giờ trước khi đi. Ở thành phố, ánh đèn sẽ nuốt gần hết sao băng mờ, chỉ còn quả cầu lửa là thấy được. Muốn có cơ hội thật, nên ra ngoại thành, đồi, bãi sông, hoặc tầng thượng khuất đèn, nằm ngửa trên ghế xếp, để mắt quen bóng tối ít nhất 20 phút và tắt hẳn màn hình điện thoại.
Sao băng đến bất ngờ nên chiến thuật là để máy chụp liên tục thay vì chờ bấm. Gác điện thoại lên chân máy hoặc dựa chắc vào vật cố định, hướng ống kính góc rộng về vùng trời cao khoảng 45 độ, cách Kim Ngưu một khoảng chứ không chĩa thẳng vào nó. Tắt đèn flash, khóa lấy nét ở vô cực nếu máy có chế độ chuyên nghiệp (Pro), đặt ISO khoảng 800-1600 và thời gian phơi 10-20 giây, rồi dùng chế độ chụp ngắt quãng để máy tự chụp liên tục hàng trăm tấm. Chế độ chụp đêm tự động trên iPhone hay Android cũng dùng được, chỉ là mỗi lần bấm máy chỉ gom vài giây.
Với quả cầu lửa, cách đơn giản nhất lại là quay video. Vật thể đủ sáng để hiện rõ trong video thường, như chính các clip camera an ninh tối 1/11. Nếu đang ở ngoài và kịp rút máy, quay ngay rồi giữ nguyên khung hình, đừng zoom. Sau đó ghi lại giờ chính xác, hướng bay (từ đâu sang đâu), độ cao so với chân trời và màu sắc. Những thông tin này có thể gửi lên mẫu báo cáo fireball của Tổ chức Sao băng Quốc tế (IMO) để các nhóm nghiên cứu ghép quỹ đạo từ nhiều nhân chứng, đúng cách các nhà thiên văn vẫn làm khi muốn biết một quả cầu lửa thật sự đến từ đâu.
Nếu chỉ chọn một đêm trong tuần này, hãy chọn đêm 4/11, ra chỗ tối từ khoảng 22h, quay mặt về phía đông và nhìn rộng cả bầu trời cho tới khi trăng mọc lúc hơn 2h sáng. Gặp một quả cầu lửa như tối 1/11 là chuyện may mắn, nhưng vài vệt Taurids chậm và sáng thì khá trong tầm tay.
Ảnh bìa: Rocky Raybell / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
