Mấy ngày nay nhiều người gõ "mặt trăng" lên Google vì một dòng tít khá gây tò mò: Trái Đất vừa có thêm một Mặt Trăng. Chuyện có thật, nhưng "Mặt Trăng thứ hai" này là tiểu hành tinh 2026 QQ8, ngang cỡ một chiếc ô tô nhỏ, đang bị lực hấp dẫn của Trái Đất giữ lại tạm thời và sẽ rời đi quanh cuối năm. Bài này giải thích nó là gì, vì sao mắt thường không thấy được, và tiện thể chỉ những gì thật sự đáng ngắm trên bầu trời Việt Nam trong tháng 11, gồm cả Mặt Trăng thật đang ở dạng lưỡi liềm mỏng.
Nhà thiên văn người Hungary Krisztián Sárneczky phát hiện vật thể này ngày 19/8/2026 tại trạm quan sát Piszkéstető. Ban đầu giới chuyên môn chưa chắc nó là đá tự nhiên hay mảnh tầng tên lửa cũ, vì những vật cỡ một hai mét bay quanh Trái Đất thường là rác vũ trụ. Ngày 29/10, Trung tâm Tiểu hành tinh (Minor Planet Center) thuộc Hiệp hội Thiên văn Quốc tế ra thông báo MPEC 2026-U95, kết luận quỹ đạo của nó đang "tạm thời bị ràng buộc với Trái Đất" và không khớp với bất kỳ vật thể nhân tạo nào đã biết.
Tính ngược quỹ đạo, các nhà khoa học cho rằng QQ8 bị bắt giữ từ khoảng tháng 4/2026, sau vài lần tiếp cận trong tháng 4 và tháng 5. Kích thước ước tính dao động từ 1 m (EarthSky, The Debrief) tới khoảng 2 m (Space.com, VOV). Bản thân nó vẫn là một tiểu hành tinh nhóm Aten, quỹ đạo quanh Mặt Trời mất khoảng 359 ngày, gần bằng một năm của Trái Đất. Chính vì chạy gần như song song với chúng ta nên cứ khoảng 10 năm nó lại ghé sát một lần, và lần này đủ gần để bị kéo vào.
Khoảng cách gần nhất trong đợt này vào khoảng 1,4 đến 1,5 lần khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trăng, tức hơn 500.000 km. Nếu chẳng may rơi xuống, một khối đá cỡ ấy sẽ cháy gần hết trong khí quyển, nên không có lý do gì để lo.
Nhiều người đọc tít xong chạy ra sân tìm "mặt trăng thứ hai" và về tay không. Cấp sao tuyệt đối của QQ8 vào khoảng 31,4, một con số thuộc loại rất mờ ngay cả với tiểu hành tinh gần Trái Đất. Wikipedia và các trang thiên văn đều ghi rõ kính thiên văn nghiệp dư không bắt được nó. Chỉ những kính khảo sát cỡ lớn, phơi sáng dài và bám đúng quỹ đạo mới ghi lại được một chấm sáng nhỏ như ảnh 2020 CD3 ở trên.
Nó cũng không "quay quanh" Trái Đất theo kiểu tròn trịa như Mặt Trăng thật. Quỹ đạo của các mặt trăng mini là những vòng xoắn méo mó, bị cả Mặt Trời lẫn Mặt Trăng kéo qua kéo lại, nên chỉ cần một lần đi qua bất lợi là chúng văng ra ngoài.
Các nguồn chưa thống nhất mốc cụ thể. The Debrief viết nó có thể thoát ra khoảng giữa tháng 12/2026, Wikipedia ghi "khoảng cuối năm 2026", còn VOV dẫn Space.com đưa hai mốc là quanh Giáng sinh hoặc tháng 1/2027 nếu tính theo thời gian lưu trú trung bình khoảng 9 tháng của một mặt trăng mini. Có thể hiểu đơn giản: từ nay tới Tết dương lịch, Trái Đất vẫn còn "hai mặt trăng" trên giấy tờ, sau đó QQ8 quay về quỹ đạo quanh Mặt Trời như cũ.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
QQ8 không phải lần đầu. Vật thể đầu tiên được xác nhận là 2006 RH120, rộng chừng 2 đến 3 m, ở lại quanh Trái Đất khoảng một năm từ 2006 tới giữa 2007. Tiếp theo là 2020 CD3, cỡ 1 đến 1,5 m, phát hiện tháng 2/2020 sau khi đã bị giữ khoảng hai năm rưỡi. Năm 2024, 2024 PT5 từng được báo chí gọi là "mặt trăng thứ hai" từ 29/9 tới 25/11, nhưng nghiên cứu sau đó cho rằng nó chủ yếu vẫn chạy trên quỹ đạo quanh Mặt Trời và có thể là mảnh văng ra từ một vụ va chạm trên Mặt Trăng, nên không ai coi nó là mặt trăng mini đúng nghĩa.
Các mô hình gần đây ước tính lúc nào quanh Trái Đất cũng có thể có vài vật thể như vậy, phần lớn nhỏ cỡ dưới một mét nên chưa ai thấy. QQ8 được chú ý vì nó đủ lớn để kính khảo sát bắt được, lại được xác nhận nguồn gốc tự nhiên. Với giới nghiên cứu, mỗi mặt trăng mini là một mẫu tiểu hành tinh gần Trái Đất tự bay tới gần, rẻ hơn nhiều so với phóng tàu đi lấy mẫu.
Trong khi QQ8 không thấy được, Mặt Trăng thật đang ở giai đoạn dễ chụp đẹp. Trăng mới (không trăng) rơi vào ngày 9/11, nên tối 12 và 13/11 bạn sẽ thấy một vầng lưỡi liềm mỏng ở trời tây và tây nam ngay sau hoàng hôn, thấp dần rồi lặn vào khoảng đầu buổi tối. Trăng thượng huyền rơi vào 17/11. Trăng tròn tháng 11, người Mỹ gọi là Trăng Hải Ly, đồng thời là một kỳ siêu trăng vào ngày 24/11, thời điểm tròn nhất là 14h53 giờ quốc tế, tức 21h53 giờ Việt Nam. Trăng lúc đó to hơn khoảng 14% và sáng hơn khoảng 30% so với một kỳ trăng tròn bình thường, theo đài WGAL (Mỹ).
Lưỡi liềm sớm có cái hay riêng: phần tối của Mặt Trăng vẫn hiện lờ mờ nhờ ánh sáng Trái Đất phản chiếu lên, hiện tượng gọi là earthshine. Muốn thấy rõ thì cần chỗ trống nhìn về hướng tây, không bị nhà cao tầng che, và ra xem trong khoảng một tiếng sau khi mặt trời lặn.
Bầu trời tối nhờ trăng mới là lợi thế cho hai trận mưa sao băng giữa tháng. Mưa sao băng Bắc Kim Ngưu (Northern Taurids) đạt cực đại quanh đêm 12/11, theo lịch của NASA. Số lượng chỉ khoảng 5 vệt mỗi giờ trong điều kiện lý tưởng, nhưng đặc sản của nó là những quả cầu lửa sáng, bay chậm. Điểm xuất phát nằm ở chòm Kim Ngưu, mọc từ phía đông lúc chập tối và lên cao nhất quanh nửa đêm, nên khung giờ từ 22h tới 2h sáng là đáng thử nhất.
Mưa sao băng Sư Tử (Leonids) cực đại đêm 17 rạng sáng 18/11, khoảng 3 đến 15 vệt mỗi giờ. Đêm đó trăng thượng huyền sẽ lặn quanh nửa đêm, nên chờ sau khi trăng lặn, nhìn về phía đông từ khoảng 2h sáng trở đi khi chòm Sư Tử đã lên cao. Rạng sáng 15 và 16/11, cũng ở trời đông nam trước bình minh, Sao Hỏa và Sao Mộc đứng sát nhau chỉ khoảng 1,2 độ, Sao Mộc là chấm sáng hơn.
Về thời tiết, đợt không khí lạnh tràn về từ tối 8/11 khiến miền Bắc mưa dông rồi chuyển rét. Sau khi front lạnh đi qua, trời Bắc Bộ thường hanh và quang mây hơn, thuận cho việc ngắm sao, nhưng nhiệt độ đêm ở Hà Nội có thể xuống 16 đến 17 độ nên cần áo ấm. Dải Trung Bộ đang chịu mưa lớn, khả năng xem được thấp. Nam Bộ ít chịu ảnh hưởng không khí lạnh, có thể có mây chiều tối. Trước khi đi, nên mở bản tin của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia hoặc ứng dụng thời tiết xem độ che phủ mây theo giờ.
Với vầng trăng lưỡi liềm, lỗi hay gặp nhất là ảnh ra một đốm trắng cháy sáng. Cách khắc phục: chạm vào Mặt Trăng trên màn hình để lấy nét, rồi kéo thanh phơi sáng xuống thấp cho tới khi thấy rõ mép lưỡi liềm. Dùng ống tele quang học 3x hoặc 5x nếu máy có, tránh zoom số quá 10x vì ảnh sẽ bệt. Tựa máy vào lan can hoặc dùng tripod mini, bật hẹn giờ 2 đến 3 giây để không rung tay khi bấm.
Sao băng thì ngược lại, cần phơi sáng lâu. Đặt máy cố định hướng lên vùng trời rộng, bật chế độ chụp đêm hoặc chế độ Pro: ISO khoảng 800 đến 1600, tốc độ 10 đến 30 giây, lấy nét ở vô cực, tắt flash. Chụp liên tục nhiều khung trong một tiếng, sau đó lọc lại khung nào dính vệt sáng. Một số điện thoại Samsung, Pixel và iPhone đời gần có sẵn chế độ chụp thiên văn khi đặt máy cố định, chế độ này cho kết quả tốt hơn tự chỉnh nếu bạn không quen.
Chỗ xem lý tưởng là ngoại thành, bãi biển hay đồi núi ít đèn. Ở nội đô Hà Nội hay TP.HCM, lên sân thượng tắt hết đèn xung quanh và để mắt quen bóng tối chừng 15 đến 20 phút đã khá hơn nhiều so với đứng ngoài đường. Đừng nhìn điện thoại liên tục, ánh sáng màn hình làm mắt mất khả năng thích nghi với bóng tối.
Nếu chỉ có một tối rảnh trong tháng, hãy để dành cho đêm 12/11 với sao băng Bắc Kim Ngưu trong lúc trời không trăng, còn nếu muốn ảnh Mặt Trăng to và rõ để đăng mạng xã hội thì hẹn tối 24/11, chụp lúc trăng vừa nhô khỏi đường chân trời phía đông. Những bài khoa học và công nghệ khác được cập nhật trong mục Công nghệ và ở trang chủ zreview.
Ảnh bìa: NASA (Artemis II, Earthset art002e009288) / Wikimedia Commons (Public domain)
