
Lúc 17 giờ 16 phút chiều 18/11/2026 theo giờ Việt Nam, tàu thăm dò Voyager 1 của NASA đi tới điểm cách Trái Đất đúng một ngày ánh sáng, khoảng 25,9 tỷ km. Chưa có vật thể nào do con người làm ra đi xa đến vậy. Cái khó là đúng dịp kỷ niệm này, con tàu 49 tuổi lại đang im lặng: từ ngày 14/11, Voyager 1 chỉ gửi về sóng mang, không kèm một byte dữ liệu khoa học hay kỹ thuật nào. Bài này gom lại những gì NASA đã công bố: mốc một ngày ánh sáng nghĩa là gì, sự cố mất dữ liệu đang ra sao, con tàu còn bao nhiêu thiết bị chạy và khi nào nó sẽ tắt hẳn.
Ánh sáng đi khoảng 299.000 km mỗi giây. Nó tới Mặt Trăng trong 1,3 giây, tới Sao Hải Vương trong khoảng 4 giờ. Muốn đuổi kịp Voyager 1 bây giờ, nó phải đi thêm chừng 20 giờ nữa sau khi qua Sao Hải Vương. Quãng đường ánh sáng chạy hết 24 giờ, theo con số NASA công bố, là 25.902.068.356 km (16.094.799.096 dặm).
Voyager 1 cần 49 năm, 2 tháng và 11 ngày để đi hết quãng đó, tính từ ngày phóng 5/9/1977. Tàu hiện bay khoảng 61.000 km/h so với Mặt Trời, nghĩa là mỗi năm nó lùi xa thêm hơn nửa tỷ km. Nghe thì lớn, nhưng so với một năm ánh sáng (khoảng 9.460 tỷ km) thì vẫn chưa thấm vào đâu. Ngôi sao mà Voyager 1 đang hướng tới là AC +79 3888 (Gliese 445), cách hơn 17 năm ánh sáng, và theo NASA phải khoảng 40.000 năm nữa tàu mới đi ngang qua nó ở cự ly chừng 1,7 năm ánh sáng.
Tàu chị em Voyager 2 phóng trước hai tuần nhưng đi chậm hơn, theo tính toán của NASA sẽ chạm mốc một ngày ánh sáng vào tháng 11/2035.

Hệ quả trực tiếp của mốc này là mọi cuộc trò chuyện với con tàu đều có độ trễ tròn hai ngày. Kỹ sư ở Phòng Thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) gửi một lệnh qua mạng ăng-ten Deep Space Network, đợi 24 giờ để lệnh tới nơi, rồi thêm 24 giờ để biết tàu phản ứng thế nào. "Kể cả đi bằng tốc độ ánh sáng, tín hiệu giờ mất 24 giờ để tới tàu và 24 giờ để về với chúng tôi", quản lý dự án Voyager Suzanne Dodd nói trong thông cáo của NASA.
Tín hiệu về tới nơi cũng yếu tới mức chỉ những chảo ăng-ten cỡ lớn của Deep Space Network, đặt ở ba địa điểm rải quanh địa cầu, mới bắt được. NASA xác nhận tàu đã qua mốc bằng cách đo sóng mang kết hợp với tính toán quỹ đạo, chứ không dựa vào dữ liệu đo xa (telemetry) như thường lệ. Lý do nằm ở phần dưới.
Ngày 14/11, một ăng-ten của Deep Space Network tại Canberra (Úc) khoá được tín hiệu Voyager 1 nhưng chỉ nhận về sóng mang trơn. "Chúng tôi có sóng mang rất mạnh. Hiện chưa có frame sync, nên chưa nhận được dữ liệu khoa học hay kỹ thuật", Dodd giải thích với Space.com. Frame sync là phần đánh dấu giúp mặt đất tách dòng tín hiệu thành từng khung dữ liệu; mất nó thì sóng vẫn tới nhưng không đọc được gì.
Việc sóng mang vẫn đều đặn lại là tin tốt. Theo blog nhiệm vụ của NASA, nó cho thấy máy tính điều khiển tư thế (AACS) vẫn giữ ăng-ten chĩa đúng về Trái Đất, còn ăng-ten và bộ phát vẫn hoạt động. Nghi vấn hiện dồn vào máy tính trên tàu chuyên gom và đóng gói dữ liệu từ các hệ thống con, kể cả các thiết bị khoa học. Năm 2023 Voyager 1 từng có triệu chứng y hệt, khi đó thủ phạm là một con chip hỏng, và đội kỹ sư phải viết bản cập nhật phần mềm để đi vòng qua phần cứng lỗi.
Đội nhiệm vụ cũng đang xem sự cố này có dính tới lần mất liên lạc hồi tháng 10 hay không. Ngày 20/10, Voyager 1 bất ngờ câm hoàn toàn khoảng 48 giờ rồi tự liên lạc lại trước cả khi kỹ sư kịp gửi lệnh xử lý, sau đó chạy bình thường cho tới 14/11. Với độ trễ hai ngày cho mỗi lượt hỏi đáp, NASA nói việc chẩn đoán có thể mất vài tuần hoặc lâu hơn. Tính tới 19/11, cơ quan này chưa đưa ra mốc khôi phục dữ liệu. Dodd vẫn lạc quan: "Mấy con tàu này già rồi. Tôi tin sẽ không lâu nữa nó gửi dữ liệu về."
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Voyager 1 rời bệ phóng với 10 bộ thiết bị khoa học. Giờ chỉ còn hai cái đang bật: từ kế (MAG) đo từ trường trong không gian liên sao và hệ thống sóng plasma (PWS). Hai lần tắt gần nhất diễn ra liên tiếp: hệ thống tia vũ trụ (CRS) bị tắt ngày 25/2/2025, sớm hơn kế hoạch một năm; thiết bị đo hạt tích điện năng lượng thấp (LECP) nhận lệnh tắt ngày 17/4/2026. NASA tính riêng việc tắt LECP mua thêm cho tàu khoảng một năm hoạt động. Một mô-tơ quay 0,5 W của LECP vẫn được để bật, phòng khi sau này có cơ hội khởi động lại.
Nguồn điện là lý do của mọi quyết định cắt giảm. Voyager chạy bằng máy phát nhiệt điện đồng vị phóng xạ (RTG) dùng plutonium-238. Plutonium phân rã khiến mỗi tàu mất khoảng 4 W mỗi năm, và tới tháng 4/2026 công suất còn chưa tới một nửa lúc phóng. Ngoài tắt thiết bị khoa học, đầu năm 2026 kỹ sư còn tắt ba thiết bị trên Voyager 1 và thay bằng ba phương án tiêu thụ ít điện hơn. Đợt tiết kiệm điện kéo dài nhiều tháng này hoàn tất vào tháng 9. NASA kỳ vọng nó giúp cả hai tàu giữ được các thiết bị khoa học hiện có ít nhất tới kỷ niệm 50 năm phóng vào mùa hè 2027.
Đội vận hành cũng phải xoay xở với những bộ phận tưởng đã chết. Tháng 5/2025, họ hồi sinh bộ động cơ đẩy dự phòng vốn bị coi là hỏng từ nhiều thập kỷ, kịp trước khi ăng-ten chuyên phát lệnh lên tàu tạm ngừng để nâng cấp.

NASA chưa đưa ra một ngày cụ thể. Chuyên trang thiên văn BBC Sky at Night dẫn dự báo của NASA rằng các ăng-ten mặt đất sẽ mất dấu tín hiệu vốn đã rất mờ của tàu muộn nhất vào khoảng năm 2036. Hai giới hạn chạy song song: điện năng cạn dần tới lúc không đủ nuôi bộ phát, và các động cơ đẩy giữ ăng-ten hướng về Trái Đất sẽ tới lúc không còn làm việc được. Khi một trong hai điều đó xảy ra, Voyager 1 sẽ thành "sứ giả câm lặng gửi tới các vì sao", như cách Dodd mô tả, vẫn tiếp tục bay nhưng không còn ai nghe được.
Nhiệm vụ ban đầu chỉ được thiết kế cho khoảng 5 năm. Từ tháng 2/1998, khi vượt qua Pioneer 10, Voyager 1 đã là vật thể nhân tạo xa nhất. Hiện nó cũng là tàu xa nhất vẫn còn gửi dữ liệu về, và cùng Voyager 2 là hai tàu duy nhất đang hoạt động trong không gian liên sao. "Tôi chưa từng nghĩ mình còn ở đây, 49 năm sau, để kỷ niệm một ngày ánh sáng của Voyager", nhà khoa học dự án Linda Spilker nói.
Muốn biết tàu đang ở đâu theo thời gian thực, trang Eyes on the Solar System của NASA có mô phỏng vị trí cả hai tàu Voyager. Diễn biến sự cố dữ liệu được đội nhiệm vụ cập nhật trên blog Voyager tại science.nasa.gov, kênh đáng tin nhất để biết khi nào Voyager 1 "nói" lại. Với độ trễ hiện nay, mỗi bản tin thường cách nhau vài ngày, nên đừng chờ có kết quả chỉ sau một đêm. Các tin công nghệ, khoa học khác có ở chuyên mục Công nghệ hoặc trang chủ của Zreview.