Tiết Lập đông năm 2026 bắt đầu lúc 16 giờ 52 phút chiều thứ Bảy 7/11 theo giờ Việt Nam, khi Mặt Trời đi tới kinh độ hoàng đạo 225 độ. Đây là tiết khí thứ 19 trong 24 tiết khí, mốc mà lịch nhà nông Á Đông coi là ngày đầu mùa đông. Năm nay miền Bắc đón đúng mốc này bằng đợt không khí lạnh mạnh tràn về từ chiều tối 8/11, vùng núi chuyển rét ngay trong đêm, Hà Nội rét từ ngày 9/11.
Bài dưới đây gom đủ những gì cần biết: Lập đông kéo dài tới bao giờ, ở Trung Quốc và Hàn Quốc người ta làm gì trong tiết này, người Hà Nội nhận ra mùa đông qua dấu hiệu nào, và nên nấu gì trong tuần rét đầu tiên.
Các bảng lịch thiên văn khớp nhau về thời khắc giao tiết: 09:52 giờ UTC ngày 7/11/2026. Quy ra giờ Việt Nam (UTC+7) là 16:52, giờ Bắc Kinh và Đài Bắc là 17:52, giờ Seoul và Tokyo là 18:52. Vài trang lịch Trung Quốc ghi "9 giờ 52 sáng", đó là lỗi lấy nhầm giờ UTC làm giờ địa phương.
Mỗi tiết khí dài khoảng 15 ngày. Lập đông năm nay kết thúc lúc 14 giờ 23 phút ngày 22/11/2026 (giờ Việt Nam), khi chuyển sang tiết Tiểu tuyết. Sau Tiểu tuyết là Đại tuyết, rồi tới Đông chí, rơi vào 3 giờ 50 phút sáng 22/12/2026 theo giờ Việt Nam, ngày có đêm dài nhất năm ở Bắc bán cầu. Ngày 7/11 không phải ngày lễ, người lao động vẫn đi làm bình thường.
Hệ 24 tiết khí chia vòng chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trong năm thành 24 đoạn, mỗi đoạn 15 độ. Bốn tiết mở đầu bốn mùa là Lập xuân, Lập hạ, Lập thu và Lập đông. Chữ "lập" nghĩa là bắt đầu, nên Lập đông là ngày mùa đông được "dựng lên" theo lịch, sớm hơn Đông chí (mốc mùa đông thiên văn của phương Tây) khoảng một tháng rưỡi. Tháng 11/2016, UNESCO đưa "Hai mươi bốn tiết khí" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Sách xưa chia mỗi tiết thành ba "hậu", mỗi hậu năm ngày, gắn với một hiện tượng tự nhiên ở lưu vực Hoàng Hà. Ba hậu của Lập đông là: nước bắt đầu đóng băng, đất bắt đầu đông cứng, và chim trĩ lặn xuống nước lớn hóa thành sò (cách người xưa giải thích việc chim trĩ vắng bóng còn sò ốc xuất hiện nhiều ven biển). Ở Bắc Bộ Việt Nam, nước không đóng băng vào đầu tháng 11, nên ba hậu này chỉ nên đọc như ghi chép khí hậu vùng Trung Nguyên cổ, không phải mô tả thời tiết ở ta.
Dân gian Trung Quốc có câu "Lập đông buổi sáng rét chết trâu, Lập đông buổi chiều ấm áp". Năm nay giao tiết vào buổi chiều, nhưng đây chỉ là câu ví von theo kinh nghiệm, không có giá trị dự báo. Muốn biết mùa đông rét hay ấm, nhìn bản tin của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia vẫn chắc hơn.
Miền Bắc Trung Quốc gắn Lập đông với bát sủi cảo (饺子, jiaozi). Câu cửa miệng ở Hà Bắc, Sơn Đông là "Lập đông không bưng bát sủi cảo, rét rụng tai chẳng ai lo", vì chiếc sủi cảo gập mép có hình giống vành tai. Ngoài ý nghĩa giữ ấm, bữa sủi cảo là dịp cả nhà ngồi gói chung, nên nó mang ý đoàn tụ nhiều hơn là một món ăn bồi bổ.
Miền Nam Trung Quốc và Đài Loan có tục "bổ đông" (补冬), nghĩa là bồi bổ khi vào đông. Ba món quen mặt nhất ở Đài Loan là vịt hầm gừng già (khương mẫu áp), gà nấu dầu mè rượu gạo (ma du kê) và lẩu thịt dê. Điểm chung của chúng là gừng, dầu mè và nồi nước dùng sôi trên bàn, đúng kiểu món ăn chậm cho tối lạnh.
Ở Hàn Quốc, tiết này gọi là Ipdong (입동). Nó mở ra mùa kimjang, việc cả nhà, cả xóm cùng muối một lượng kim chi lớn đủ ăn suốt mùa đông. Kimjang không có ngày cố định, thường rơi vào cuối tháng 11 và đầu tháng 12, càng lên phía bắc càng làm sớm. Năm 2013, UNESCO ghi danh "Kimjang, làm và chia sẻ kim chi tại Hàn Quốc" là di sản văn hóa phi vật thể, nhấn vào phần chia sẻ: nhà nào muối xong thường mang biếu hàng xóm, người già neo đơn.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Người Việt dùng chung hệ tiết khí trong lịch âm dương, nhưng không có tục lệ riêng cho ngày Lập đông như sủi cảo hay kimjang. Với nhà nông Bắc Bộ, mốc này gắn với vụ đông: ruộng vừa gặt lúa mùa xong được lên luống trồng su hào, bắp cải, súp lơ, cà rốt, khoai tây. Đó là lý do chợ Hà Nội từ giữa tháng 11 bắt đầu ngập rau họ cải, giá rẻ dần tới Tết.
Người thành phố thì nhận ra mùa đông qua xe hoa. Cúc họa mi nở rộ chừng hai tuần trong tháng 11, được trồng nhiều ở Nhật Tân (Tây Hồ) và Long Biên, rồi theo những chiếc xe đạp vào phố. Đầu mùa, một bó cúc họa mi thường có giá 50.000 đến 100.000 đồng, thạch thảo rẻ hơn. Cùng lúc là mùi ngô, khoai nướng trên các vỉa hè và những quán chè nóng mở lại sau mùa chè đá.
Theo bản tin sáng 8/11 của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, từ chiều tối 8/11 không khí lạnh ảnh hưởng tới Đông Bắc Bộ, sau đó lan sang Tây Bắc Bộ, Bắc và Trung Trung Bộ. Vùng núi Bắc Bộ chuyển rét từ đêm 8/11, vùng núi cao có nơi rét đậm. Các nơi khác ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ chuyển rét từ ngày 9/11. Nhiệt độ thấp nhất trong đợt này phổ biến 16 đến 19 độ C, vùng núi cao có nơi dưới 13 độ C. Đây là đợt rét diện rộng đầu tiên của mùa đông 2026-2027.
Hà Nội có mưa rào và dông từ chiều tối 8/11 đến sáng 9/11, cục bộ mưa to, sau đó trời chuyển rét. Vịnh Bắc Bộ có gió đông bắc mạnh cấp 7, có lúc cấp 8. Từ Nghệ An tới Quảng Trị mưa to đến rất to; riêng Hà Tĩnh và phía bắc Quảng Trị có nơi 150 đến 300 mm từ đêm 8/11 đến đêm 9/11. Các bản tin cũng nhắc khả năng không khí lạnh tăng cường thêm vào khoảng ngày 12/11, nên rét có thể kéo qua giữa tháng.
Với người đi xe máy sáng sớm, mốc đáng nhớ là sáng 9/11: chênh lệch giữa nền nhiệt cuối tuần và sáng thứ Hai sẽ rõ, mưa còn làm đường trơn. Áo khoác chống gió, găng tay và khẩu trang vải là ba thứ nên để sẵn trong cốp xe từ tối Chủ nhật.
Trời lạnh làm cảm giác khát giảm đi trong khi cơ thể vẫn mất nước qua hơi thở và tiểu tiện, nên nhiều người uống ít hẳn mà không để ý. Cách đơn giản để bù là ăn nhiều món nước nóng: bát phở gà buổi sáng, bát canh rau trong bữa cơm, ấm trà gừng buổi tối. Nước nóng không làm tăng thân nhiệt theo nghĩa y học, nhưng giúp ấm người tức thì và kéo lượng nước nạp vào lên.
Rau vụ đông là thứ nên tận dụng nhất vì đang vào chính vụ, tươi và rẻ. Su hào luộc chấm muối vừng, bắp cải luộc với nước luộc pha chanh, súp lơ xào thịt bò, canh cải cúc nấu thịt băm. Nhóm rau họ cải này cho vitamin C và chất xơ, bổ sung thêm cam, quýt, bưởi là đủ cho nhu cầu hằng ngày mà không cần viên sủi.
Gừng là gia vị giữ vai trò như ở Đài Loan: gà luộc lá chanh chấm muối gừng, cá kho gừng, canh cải nấu gừng, chè bà cốt (chè nếp đường đen thả gừng) của người Hà Nội cũ. Cảm giác nóng ran khi ăn gừng đến từ hoạt chất gingerol tác động lên thụ thể cảm nhận nhiệt ở niêm mạc, còn Đông y xếp gừng vào nhóm vị thuốc "tính ấm". Cả hai cách giải thích đều chỉ nói về cảm giác ấm, đừng coi gừng là thuốc phòng cảm.
Nếu muốn có một bữa "kiểu Lập đông" cho cả nhà, có thể gói sủi cảo theo khẩu vị Việt: nhân thịt nạc vai băm, nấm hương, cải thảo vắt ráo, chút hành và tiêu, vỏ mua sẵn ở chợ hoặc siêu thị. Luộc rồi chấm nước tương pha giấm và gừng thái sợi, hoặc thả vào nồi nước dùng xương. Nồi lẩu cuối tuần cũng hợp, chỉ cần nhớ nước lẩu và nước chấm thường mặn hơn ta nghĩ, nên pha nhạt và ăn nhiều rau hơn thịt.
Thực đơn gợi ý cho sáng thứ Hai 9/11, buổi sáng rét đầu tiên ở Hà Nội: phở gà hoặc cháo sườn, trưa cơm với canh cải nấu gừng và su hào xào, tối gói sủi cảo cùng cả nhà. Một tuần ăn như vậy là đủ để cơ thể quen dần với mùa lạnh trước khi Tiểu tuyết tới vào 22/11.
