Không khí lạnh tràn về miền Bắc từ khoảng ngày 6/11 và được tăng cường trong hai ngày 7-8/11, vùng núi có nơi xuống dưới 18°C theo dự báo VnExpress dẫn lại. Cũng mùa này năm nào các khoa tim mạch cũng đông hơn, và nhiều người lấy máy đo ở nhà ra thì thấy con số cao hơn hẳn mùa hè. Huyết áp dưới 120/80 mmHg đo ở phòng khám được các khuyến cáo mới nhất xếp vào mức không tăng; từ 140/90 trở lên là tăng huyết áp; khoảng giữa là vùng cần theo dõi. Bài dưới đây gom các ngưỡng đó, giải thích vì sao trời rét đẩy huyết áp lên, và cách đo ở nhà sao cho con số đáng tin.
Khi da gặp lạnh, các mạch máu nhỏ ngoài da co lại để giữ nhiệt cho các cơ quan bên trong. Lòng mạch hẹp đi thì tim phải bơm mạnh hơn để đẩy cùng một lượng máu, huyết áp vì thế tăng. Cùng lúc, hệ thần kinh giao cảm tiết nhiều noradrenalin hơn, làm tim đập nhanh và mạch co thêm. Mùa đông người ta còn ít vận động, ăn mặn và nhiều đồ nhậu hơn, ngủ trong phòng lạnh, nên huyết áp có lý do để cao cả khi đo trong nhà.
Mức tăng bao nhiêu thì tuỳ nghiên cứu. Một phân tích hồ sơ khám ở Mỹ công bố tại hội nghị của Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA) năm 2023 thấy huyết áp tâm thu mùa đông cao hơn mùa hè khoảng 1,7 mmHg và tỷ lệ bệnh nhân kiểm soát được huyết áp giảm khoảng 5%. Nghiên cứu China Kadoorie Biobank (đăng trên European Heart Journal, theo dõi khoảng nửa triệu người Trung Quốc) cho mức chênh lớn hơn nhiều: khi nhiệt độ ngoài trời trên 5°C, cứ giảm 10°C thì huyết áp tâm thu trung bình tăng khoảng 6 mmHg, rõ nhất ở những nhà không có sưởi. Nhà ở Việt Nam phần lớn không có sưởi, nên con số gần với kịch bản thứ hai hơn.
Người chịu ảnh hưởng nặng nhất là người trên 65 tuổi, người đang điều trị tăng huyết áp, người có bệnh tim, đái tháo đường hoặc từng đột quỵ. Mạch máu của họ kém đàn hồi, nên mỗi lần đổi nhiệt độ đột ngột (bước từ chăn ấm ra nhà tắm lạnh lúc 5 giờ sáng, hay đi xe máy ngược gió) là huyết áp vọt lên một nhịp.
Ba bộ khuyến cáo người Việt hay gặp đều đã cập nhật trong hai năm gần đây: Hội Tim mạch châu Âu (ESC) năm 2024, AHA cùng Trường môn Tim mạch Mỹ (ACC) tháng 8/2025, và Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam (VSH/VNHA) năm 2024. Các mốc dưới đây là huyết áp đo tại phòng khám, đơn vị mmHg.
| Mức | VSH/VNHA 2024 | ESC 2024 | AHA/ACC 2025 |
|---|---|---|---|
| Không tăng / bình thường | dưới 120 và dưới 70 | dưới 120 và dưới 70 | dưới 120 và dưới 80 |
| Vùng cần theo dõi | Tiền tăng huyết áp: 120-139 và/hoặc 70-89 | Huyết áp cao (elevated): 120-139 hoặc 70-89 | Huyết áp cao: 120-129 và dưới 80 |
| Tăng huyết áp | Độ 1: 140-159 và/hoặc 90-99; độ 2: từ 160 và/hoặc từ 100 | từ 140 hoặc từ 90 | Giai đoạn 1: 130-139 hoặc 80-89; giai đoạn 2: từ 140 hoặc từ 90 |
| Mức nguy hiểm | từ 180 và/hoặc từ 110 | - | từ 180 hoặc từ 120 |
Điểm khác lớn nhất nằm ở Mỹ: AHA/ACC coi 130/80 đã là tăng huyết áp giai đoạn 1, trong khi châu Âu và Việt Nam vẫn giữ mốc chẩn đoán 140/90 nhưng gọi vùng 120-139 là "huyết áp cao" hoặc "tiền tăng huyết áp" để nhắc người bệnh can thiệp sớm. Với người đang uống thuốc, ESC 2024 đặt mục tiêu huyết áp tâm thu 120-129 nếu dung nạp tốt; VSH/VNHA 2024 đặt mục tiêu chung dưới 130/80 cho đa số. Người cao tuổi yếu hoặc từ 85 tuổi trở lên được hạ "thấp nhất có thể mà vẫn chịu được", không ép về đúng con số.
Đo ở nhà thì ngưỡng thấp hơn một chút, vì không có hiệu ứng áo choàng trắng (lo lắng khi gặp bác sĩ làm huyết áp tăng). Cả ESC 2024 lẫn VSH/VNHA 2024 coi trung bình huyết áp tự đo tại nhà từ 135/85 trở lên là tăng huyết áp. Nghĩa là nếu máy ở nhà thường xuyên báo 136/86 thì đã đáng đi khám, dù con số đó nghe chưa "cao" lắm.
Một lần đo đơn lẻ nói lên rất ít. Huyết áp thay đổi theo từng phút: sau ly cà phê, sau khi leo cầu thang, khi đang bực mình. Các khuyến cáo đều nhấn vào việc đo nhiều lần, cùng điều kiện, rồi lấy trung bình. Quy trình AHA hướng dẫn cho người tự đo khá đơn giản:
Thời điểm nên cố định: buổi sáng sau khi thức dậy, đi vệ sinh, trước khi ăn sáng và uống thuốc; buổi tối trước khi đi ngủ. Khi cần đánh giá xem mình có tăng huyết áp không (hoặc thuốc có đủ liều không), Hội Tăng huyết áp châu Âu hướng dẫn đo liên tục 3-7 ngày (tốt nhất là 7), mỗi ngày sáng tối, bỏ kết quả ngày đầu rồi lấy trung bình phần còn lại. Mang sổ ghi hoặc bộ nhớ máy đi tái khám, bác sĩ đọc cả tuần số liệu có ích hơn nhiều so với câu "ở nhà con đo thấy cao".
Mùa lạnh có vài lỗi riêng. Không đo ngay khi vừa từ ngoài đường vào, hãy cởi áo khoác, ngồi trong phòng ấm 10-15 phút rồi mới đo. Không quấn băng đè lên áo len dày rồi đo, cũng đừng xắn tay áo chật lên tạo thành vòng siết phía trên băng quấn, cả hai đều làm sai kết quả. Nếu thấy con số mùa đông cao đều hơn mùa hè, đó là thông tin cần báo bác sĩ, không phải lý do tự uống thêm một viên.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Máy đo điện tử quấn bắp tay là loại các hiệp hội tim mạch khuyên dùng cho người tự đo tại nhà. Máy cổ tay gọn, rẻ, dễ mang theo, nhưng động mạch ở cổ tay nhỏ và nằm nông hơn, kết quả rất nhạy với tư thế: cổ tay cao hay thấp hơn tim vài centimet là con số đã lệch. Máy cổ tay hợp với người có bắp tay quá to không vừa băng quấn nào, hoặc người khó cử động vai; khi dùng phải giữ cổ tay ngang tim theo đúng hướng dẫn của hãng.
Điều quan trọng hơn thương hiệu là máy đã được thẩm định độ chính xác (validated) theo quy trình chuẩn quốc tế hay chưa. Có hai danh sách tra cứu miễn phí: validatebp.org do Hiệp hội Y khoa Mỹ (AMA) duy trì, và STRIDE BP (stridebp.org) do một nhóm hiệp hội tăng huyết áp quốc tế hậu thuẫn. Cách làm thực tế là lấy đúng mã model in dưới đáy máy (ví dụ một dòng máy của Omron hay Microlife) gõ vào hai trang này trước khi mua. Máy không có tên trong danh sách không hẳn là máy hỏng, nhưng chưa ai chứng minh nó đo đúng.
Cỡ băng quấn cũng quan trọng không kém. Băng quá nhỏ so với bắp tay cho kết quả cao giả, băng quá to cho kết quả thấp giả. Trên băng quấn thường in khoảng chu vi cánh tay phù hợp (dạng 22-32 cm hoặc 22-42 cm); lấy thước dây đo vòng bắp tay ở giữa đoạn vai và khuỷu trước khi chọn. Đồng hồ thông minh và vòng đeo tay "đo huyết áp không cần băng quấn" hiện chưa được AHA/ACC 2025 khuyến cáo dùng để chẩn đoán hay chỉnh thuốc.
Phần lớn việc cần làm khá đời thường. Giữ phòng ngủ không quá lạnh: hướng dẫn nhà ở và sức khỏe của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyên nhiệt độ trong nhà mùa lạnh tối thiểu khoảng 18°C. Để sẵn áo khoác, tất cạnh giường, ngồi dậy từ từ một hai phút rồi mới đứng lên. Tắm bằng nước ấm, trong phòng kín gió, tránh tắm khuya hay ngay sau khi uống rượu. Ra đường buổi sáng sớm nhớ đội mũ, quàng khăn, đeo găng; đầu, cổ và bàn tay là chỗ mất nhiệt nhanh.
Bữa ăn mùa đông thường nhiều lẩu, đồ kho, nước chấm, đồ nhậu, nên lượng muối dễ vượt xa mức WHO khuyên là dưới 5 g muối mỗi ngày (khoảng một thìa cà phê, tính cả muối trong nước mắm, mì gói, đồ chế biến sẵn). Chuyển giờ đi bộ từ sáng sớm sang giữa buổi sáng hoặc chiều khi trời ấm hơn, hoặc tập trong nhà, thay vì bỏ hẳn vận động cả mùa. Rượu bia cho cảm giác ấm nhưng thực ra làm mạch ngoài da giãn ra, cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, và uống nhiều làm huyết áp tăng.
Người đang dùng thuốc huyết áp tuyệt đối không tự ngừng thuốc khi thấy vài hôm số đẹp, cũng không tự tăng liều khi thấy số cao. Mang sổ đo huyết áp cả tuần tới bác sĩ; nhiều trường hợp bác sĩ chỉnh liều theo mùa, rồi giảm lại khi trời ấm.
Nếu máy báo từ 180/120 trở lên (theo AHA; VSH/VNHA dùng mốc 180/110) mà không có triệu chứng gì, ngồi nghỉ yên khoảng 5 phút rồi đo lại. Vẫn cao thì liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế trong ngày, đừng tự uống thêm thuốc hay mẹo dân gian để hạ nhanh, vì hạ huyết áp quá đột ngột cũng nguy hiểm.
Còn nếu huyết áp cao kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây thì gọi cấp cứu 115 ngay, không chờ đo lại: đau tức ngực, khó thở, đau lưng dữ dội, đau đầu dữ dội đột ngột, nhìn mờ, lú lẫn, buồn nôn và nôn, co giật. Các dấu hiệu đột quỵ gồm méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói ngọng hoặc không nói được, đi đứng loạng choạng. Với đột quỵ, thời gian quyết định khả năng hồi phục; ghi lại giờ bắt đầu có triệu chứng để báo cho bác sĩ.
Ở Việt Nam, khoảng một phần tư người trưởng thành bị tăng huyết áp theo ước tính của ngành y tế, và rất nhiều người không biết mình mắc vì bệnh thường không có triệu chứng. Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, người trên 40 tuổi, người thừa cân, có đái tháo đường, bệnh thận hoặc có bố mẹ anh chị em bị tăng huyết áp nên có một chiếc máy bắp tay đã được thẩm định và đo đều đặn. Người trẻ khỏe mạnh thì ít nhất đo mỗi năm một lần khi khám sức khỏe. Với đợt rét đang tới, việc nên làm ngay là lấy máy ra, kiểm tra pin và cỡ băng quấn, đo sáng tối trong một tuần và ghi lại, để có số liệu thật mang đến bác sĩ nếu cần.
Bài viết tổng hợp từ khuyến cáo của AHA/ACC 2025, ESC 2024, Phân hội Tăng huyết áp Việt Nam (VSH/VNHA) 2024 và WHO, chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ.
Ảnh bìa: Idhren / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
