Tuần lễ Không gian Thế giới 2026 (World Space Week 2026) diễn ra từ 4 đến 10/10, với chủ đề "Rocket Revolution", tạm dịch là cuộc cách mạng tên lửa. Đây là sự kiện không gian thường niên lớn nhất hành tinh do Liên Hợp Quốc công nhận, mỗi năm có hàng chục nghìn hoạt động ở hơn 100 quốc gia, từ buổi chiếu ở cung thiên văn tới lớp học STEM của trường phổ thông. Chủ đề năm nay xoay quanh một thay đổi đang diễn ra thật: phóng vệ tinh lên quỹ đạo đang rẻ đi và không còn là đặc quyền của vài cường quốc.
Với Việt Nam, đây không phải chuyện xa xôi. Hai vệ tinh "made in Vietnam" đã lên quỹ đạo nhờ đi nhờ tên lửa của Nhật Bản, và vệ tinh radar LOTUSat-1 đang chờ chuyến phóng của mình.
Hai mốc thời gian được chọn đều là cột mốc của kỷ nguyên vũ trụ. Ngày 4/10/1957, Liên Xô phóng Sputnik 1, quả cầu kim loại đường kính 58 cm, nặng 83,6 kg, vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người. Tín hiệu "bíp bíp" của nó mở màn cuộc chạy đua không gian. Ngày 10/10/1967, Hiệp ước Ngoài không gian có hiệu lực, đặt nền móng pháp lý cho việc khai thác vũ trụ vì mục đích hòa bình, cấm đặt vũ khí hạt nhân trên quỹ đạo và cấm quốc gia nào tuyên bố chủ quyền trên Mặt Trăng.
Đại hội đồng Liên Hợp Quốc chính thức lập ra Tuần lễ Không gian Thế giới bằng Nghị quyết 54/68 ngày 6/12/1999. Việc điều phối toàn cầu và chọn chủ đề mỗi năm do Hiệp hội Tuần lễ Không gian Thế giới (World Space Week Association), một tổ chức phi lợi nhuận, phối hợp với Văn phòng Liên Hợp Quốc về các vấn đề ngoài không gian (UNOOSA) thực hiện.
Ban tổ chức mô tả chủ đề 2026 là sự chuyển mình của ngành phóng: từ một nhúm chương trình của chính phủ thành một hệ sinh thái đông đúc gồm các công ty thương mại, tên lửa tái sử dụng, startup và cả những nhóm sinh viên tự chế tên lửa. Nói gọn, ai đưa được hàng lên quỹ đạo và với giá bao nhiêu đang thay đổi nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ thập niên 1960.
Tên lửa tái sử dụng là mảnh ghép quan trọng nhất. Trong nửa thế kỷ, tầng đẩy của tên lửa là thứ dùng một lần, rơi xuống biển sau vài phút bay. Ngày 21/12/2015, tầng một của Falcon 9 lần đầu hạ cánh thẳng đứng trở lại bãi đáp ở Cape Canaveral sau khi đưa vệ tinh lên quỹ đạo. Tháng 4/2016, một tầng đẩy khác hạ cánh được trên sà lan tự hành giữa Đại Tây Dương. Ngày 30/3/2017, lần đầu tiên một tầng đẩy đã qua sử dụng được phóng lại. Từ đó, việc thu hồi tầng đẩy trở thành thao tác thường ngày, và nhiều đơn vị khác ở Mỹ, Trung Quốc, châu Âu đều đang theo đuổi mô hình tương tự.
Hệ quả với người ngoài ngành nằm ở chuyện chi phí. Khi một tầng đẩy bay được nhiều lần, giá mỗi kg hàng lên quỹ đạo giảm, các chuyến "đi chung" (rideshare) chở hàng chục vệ tinh nhỏ trong một lần phóng trở nên phổ biến. Đó là lý do một trường đại học hay một quốc gia mới làm vệ tinh như Việt Nam có thể có tàu trên quỹ đạo mà không cần tự sở hữu tên lửa.
Việt Nam chưa có tên lửa đẩy, nhưng đã có vệ tinh tự làm. MicroDragon, vệ tinh quan sát Trái Đất do kỹ sư Việt Nam chế tạo tại Nhật, lên quỹ đạo ngày 18/1/2019 trên tên lửa Epsilon của Cơ quan Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA). NanoDragon, vệ tinh thiết kế và chế tạo hoàn toàn trong nước, bay cùng loại tên lửa này ngày 9/11/2021. Cả hai đều là những chuyến đi nhờ đúng kiểu mà chủ đề năm nay nhắc tới.
Ngày 13/3/2026, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) chính thức khánh thành tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Hà Nội. Dự án rộng 9 ha, dùng hơn 7.000 tỷ đồng vốn ODA của Nhật Bản, gồm trung tâm điều khiển vệ tinh, phòng sạch và thiết bị thử nghiệm. Đây cũng là nơi chuyển giao công nghệ và chế tạo LOTUSat-1, vệ tinh radar quan sát Trái Đất, theo VnEconomy đã hoàn thiện và đang chờ phóng trong thời hạn tới cuối năm 2027. Mục tiêu đặt ra là tới năm 2030, Việt Nam đạt trình độ công nghệ vũ trụ tầm trung trong khu vực Đông Nam Á.
Phong trào đại chúng cũng đã có chỗ đứng. Tuần lễ Không gian Việt Nam 2026 khai mạc ở Cần Thơ cuối tháng 5, với sự hỗ trợ của NASA, có cựu phi hành gia quốc tế giao lưu cùng nhiều hoạt động STEM, AI và robot cho học sinh.
➡ Cùng chủ đề, đừng bỏ lỡ
Phần lớn hoạt động của Tuần lễ Không gian Thế giới do trường học, cung thiên văn, câu lạc bộ thiên văn và các cơ quan vũ trụ tự tổ chức rồi đăng ký lên bản đồ sự kiện trên trang worldspaceweek.org. Muốn tìm hoạt động gần mình, đó là chỗ nên xem trước. Giáo viên hoặc câu lạc bộ có thể tự đăng ký một buổi nói chuyện, một đêm quan sát bầu trời hay một cuộc thi làm tên lửa nước, và sự kiện sẽ được tính vào số liệu toàn cầu của năm.
Với người chỉ muốn hiểu chủ đề năm nay trong mười phút, cách nhanh nhất là xem lại video tầng đẩy Falcon 9 hạ cánh lần đầu năm 2015. Mười năm trước, cảnh một tầng tên lửa cao hơn 40 m tự quay về và đứng thẳng trên bãi đáp còn khiến cả phòng điều khiển reo hò. Giờ nó là chuyện thường ngày, và đó chính là cuộc cách mạng mà Tuần lễ Không gian 2026 muốn kể.
